Cornwerd Sint Bonifaciuskerk

 




(31273 kerk prent)
Prent uit 1722, vermoedelijk gemaakt door Jacob Stellingwerf.

 

 

Sint Bonifaciuskerk 


 


De Cornwerder kerk is gewijd aan de heilige Bonifacius (de enige kerk in Friesland naar hem vernoemd.) en is van omstreeks 1150, zeer oud dus, hoewel dat tegenwoordig niet echt zichtbaar meer is. Talloze verbouwingen, de eersten al in 1510 en 1580, zorgden voor een ander uiterlijk. In 1740 volgde weer een verbouwing en de laatste restauraties dateren van begin deze eeuw.
De voor de omgeving karakteristieke zadeldaktoren werd in 1898 afgebroken en vervangen door een nieuw, slanker exemplaar. Kosten f. 13.000. In 1916 werd het schip met baksteen omkleed zodat de 'oude Friezen' niet meer zichtbaar zijn.

 


De talloze verbouwingen aan de kerk tonen de rijkdom van de Cornwerder boerengemeenschap door de eeuwen heen. Zelfs op de oudste kaarten zijn er geen andere gebouwen te vinden dan enkele (grote) boerderijen. Pas op de kadastrale kaart van 1832 komen we naast de school de eerste woningen in de dorpskern tegen. Tot die tijd woonde al het werkvolk intern op de boerenbedrijven of langs de Houwdijk. Hier woonden de vissers, jagers en een aantal heibazen. De laatsten waren verantwoordelijk voor het onderhoud van de zeewering. Het palenscherm dat langs de gehele Friese westkust aan de zeekant stond.


(11504 kerk oud) De kerk met zadeldaktoren, vlak voor de sloop in 1898. De gaten in de toren zijn bewust gemaakt om de kwaliteit van de stenen te onderzoeken.

uit: Fan de Grutte toer en de Lytse bal, 50 Jier Keatsferiening "Meininoar Ien", Koarnwert - O. Gielstra - juni 2008.

*Herman van den Ende geeft in zijn boek Makkum en Cornwerd (Een protestantse gemeente en haar gebouwen 1580-2006) een heel andere verklaring voor de gaten op dezelfde foto. Volgens van den Ende hebben dit soort torens een binnen- en buitenmuur,  elk circa twintig centimeter dik. De tussenruimte is opgevuld met puin, grint en kalkspecie. De hechting tussen de muren is dus vrij los. Wanneer door slecht voegwerk aan de buitenzijde langdurig inwateren heeft plaats gevonden, kunnen bij vorst scheuren in de buitenmuren optreden waardoor de vulling het metselwerk naar buiten drukt. Als dit niet tijdig wordt verholpen, vallen er op den duur onherroepelijk stenen uit de muur. Een illustratie daarvan is de totaal vervallen toren van de kerk van Cornwerd, aldus van den Ende

 

 

It stik 'De oanfal op de Koarnwerter Toer' waard skriuwn troch notaris Sjirk v.d. Burg. It wie basearre op in fyt �t de striid t�sken de Fetkeapers en de Skieringers. Op 4 aug. 1496 teagen de Fetkeapers mei help fan in kliber Grinzers nei de stins fan de Jonge Edo by Hiddum, �nder Koarnwert. Edo wie net th�s, mar syn folk waard deaslein en it h�s rekke plat mei de gr�n. Edo makke doe de �ld-toer fan Koarnwert sterk as in stins en fan d�r �t gie er te ruten en roven by al wat Fetkeaper wie. Mei gauwens kamen doe Jouw Jongema fan Boalsert en Tsjerk Walta fan Tsjerkwert mei Boalserters en Warkumers machtich op. Kear op kear foelen hja de toer oan, immer omme neat. Op 'e l�st besochten se it mei riek en fj�r. It wie hast slagge. Mar doe kaam Edo syn maat, Sjoerd Beyma fan Penjum mei in 140 man hynstefolk opdaagjen. 30 Man fan Jongema syn folk rekke om hals en fjirtich waarden oppakt, de oaren sochten in goed hinnekommen.                                                                                                       AM 2149
 

 

 

   

Toren te Cornwerd
Begonnen met de slooping
Maandag 16 Augustus 1897
De groote klok van boven ge
nomen den 18 Aug voormid

(tussen de regels kleine ? *) Aanwezig

dags 11-11 � uur. JE Roosjen
J IJbema. E Roosjen, T Rinia ,S Volbeda,W T Hellinga, G Hellinga. In het klokhuis achter de kerk opgehangen

Dinsdag 24 Augustus JR. ER. JIJ K Roed. T Rinia D(?) Rinia F Oostra H dBoersa.

den 2 septb gevorderd tot de kloksgaten
de vlag is erbij de verjaardag der Koningin 22 ag voorhetlaatst opgeweest

31 Aug 1897

 

 

* Kleine klok ??

 

 

tot degrond afgebroken den
17 November 1897

Begonnen tegraven 15 Feb 1898
proefpaal geheid 4 Maart
Tot 8 Maart aangevoerd � 170000 Steenen

 

 

 

31395 Stichting Ald Makkum


 

 

Het lodenbusje

Woordelijk Afschrift
van het
Document
in den nieuwen toren te Cornwerd
Ingemetseld den 11 Januari 1898 snamiddags 3 uur

door J.W IJbema
In tegenwoordigheid van
T.H Rinia
F.D Ootstra    
J.E Roosjen
D.T Rinia
C.M Dijkstra
R.A Zwaagstra
T.S Rinia  

 

       

Ter Gedachtenis

In de vergadering van de Kerkvoogden en Stemgerechtigde Lidmaten de N.H Gemt van Cornwerd gehouden de 10 Dec 1897 werd besloten tot het maken van een nieuwen  toren. De vorige die Eeuwen trotseerde, en geslachten had zien bloeien, en rond zijnen voet zien begraven, eindelijk den strijd moet opgeven, was afgebroken 4 septb-18 Dec 1897. Tot het nemen van dit besluit, hebben mede gewerkt; T.H Rinia, F.D Ootsma, R.A Zwaagstra Kerkvoogden: en de Leden W.(T) Hellinga, L.K de Jong, D.U Yntema, S.J Postma, Dj.? Reitsma, S Feenstra, T 0ostra, I v.d Meer, D Roedema, P. P(osthuma)deBoer, S.J. Volbeda, W de Boer, H Tjeerdema, J Folkertsma en J.E Roosjen. De Kerk stammen af uit eene familie. De toren is gebouwd naaar het plan, opgemaakt door L. Reitsma Archit te Witmarsum, en gegund aan J Roosjen voor �.9900 timmerman alhier. De 13 Feb 1898 werd begonnen met het

graven der fundamenten, 15 Maart was de diepte � 4 meter bereikt Met het inheien van 72 palen lang 4.60, 5.25 meter begonnen 16 maart. de laatste paal geslagen den 29 Maart s middags 3 uur. Hieraan werkten Sjirk Dijkstra. Keimpe P de Boer, Jorrit P de Boer Pier P de Boer Sr. Pier P de Boer jr. E Roosjen en Jakob IJbema allen van Cornwerd en Taeke T de Boer sr., Teake T de Boer jr. Jeen Nadema, Adam Hellingwerf, Hermanus Banning, Jan Bakker en Tjerk van der Berg van Makkum. Dagelijks opzichter Klaas Straatsma van Witmarsum. De fundering gereed 31 Maart voorm(iddag) 12 uur met metselen begonnen 1 uur namiddags. Metselaars Jacob IJbema, Eelke Roosjen alhier. Pieter Hendriksma van Makkum, Jan Tilstra van Schraard en Rienl Hempel van Exmorra. Opperlieden Keimpe P de Boer, Tjerk vd Berg, Teake de Boer jr., Jeen Nadem en Gerben Hendriksma. Zaterdag 9 april 's avonds 5 uur de eerste steen gelegd door de Kervoogden waarbij gesproken werd door T Rinia, R Zwaagstra, J Roosjen , K Straatsma. Hierbij waren uitgenodigd, Dj Reitsma Ouderling en zijne vrouw Meindertje K de Boer, L K de Jong Diaken en zijne vrouw Antje J de Witte, W T Hellinga onderwijzer en zijne vrouw Sietske W(illems) de Boer, Jeltje de Boer vrouw van (Ik neem aan RZw R.A. Zwaagstra, Administrateur), Trijntje Bokma vrouw van T Rinia, J Roosjen aannemer en zijn vrouw Grietje LZwaal(???). L Reitsma Arch(itect) en K Straatsma dagelijks opzichter. In deze (z)samenkomst werd nog het woord gevoerd door W Hellinga en L Reitsma. 11 uur 's avonds was deze plechtigheid geeindigd. 7 April makelaar geplaatst deurkozijn, den zelfden dag 1e balklaag gelegd 2 Mei 2e 18 Mei 3e 7 Juni 4e 28 juni 5e 7 Juli muurplaat 15 juli Spits geplaatst 22 Juli Met het dekken der spits begonnen.1 Aug dit werk en het opbrengen van den haan voleindigd den 24 Aug. De naam van de leidekker is Jan leenmeier van Leeuwarden. Balustrade geplaatst 26 Augustus. Voor het eerst gevlagd boven uit den 31 Aug tot 6 sept. Inhuldiging van Koningin Wilhelmina.

Met het aanbrengen van de versieringsbanden begonnen 13 Sept geeindigd met het plaatsen van de gedenksteen 12 November ?????? onder de 23 Novb. De bliksemafleider 17 October geplaatst door T S Rinia van Makkum. 22 October de klokken ingehangen. smorgens 8 uur de kleinste, 9 uur de grootste, zij zijn dadelijk geluid. Alles is zonder ongelukken afgeloopen. Het uurwerk hersteld door P Dikhof van Bolsward deed voor het eerst zijn heldere slagen horen den 5 December 10 uur smorgens. Bijna zo lang de bouw heeft plaats gehad, luidden de klokken nimmer voor een doode, inhet allelaatst den 12 December, was het Zoontje van L de Jong (Klaas oud 9 jaar) de eerste die naar de laatste rustplaats werd gebracht. Het geheele werk voltooid den 16 December 1898 Bovenstaande voorgelezen in de Vergadering den 29 Decb 1898 door de lidmaten geteekend.

Hun aller groet, aan allen die dit zullen-of hooren lezen.

L Reitsma Architect
K Straatsma Opzichter

S.B Feenstra
K K de Jong - P.P de Boer
G. D vd Berg - K.E. Dijkstra
W. K de Boer - H. R Tjeerdema
J. E Roosjen - D U Yntema
S. J Volbeda
S, J Postma - I(??) vd Meer
D.J Reitsma - W Hellinga
F.D Oostra
J Folkertsma - T Rinia Sz

   

vlak voor de voltooiing van de nieuwe toren, moesten de klokken toch nog worden 
geluid voor een overledene. Deze grafsteen is anno 2011 nog aanwezig op de begraafplaats

 


Trijntje J Bokma, Hieke A de Boer, Akke C Tijmstra, Trijntje J Noormans Akke H v.d Witte�, Sijbrichje T Rinia Tjittje G Dijkstra, Trijntje J ==, Neeltje U Brandsma, Meindertje P Postma, Jeltje A de Boer, Meindertje G de Boer, Grietje L Zwaal==
Hendrikje J Roosjen, Sijke H Sterkenburgh, Neeltje Brameier, Grietje E Dijkstra, Grietje J Heeres, == K Schaaf, Jitsche E Dijkstra, Antje J de Witte, Vroukje J Werkhoven

Cornelis M Dijkstra kastelein van het dorp
Tevens de eenige welke thans totde Doopsgezinge gemeente behoorde

De toren heeft gekost
Het opzicht ent
ontwerpen
Het Uurwerk 
De bliksemafleider 
Bus van het document 
Eerstesteen legging 
bijeenkomst
Inwijding
Kerkherstelling

 


� 460,=
� 295,=
� 425.55
� 94,50
� 5,25
� 27,50

� 24,50
� 700,00

RZw

 


 

 31379
 Sichting Ald Makkum

8 jan. 1903


Brief aan B&W van Wonseradeel.

Kerkvoogden van Cornwerd kunnen niet nalaten het Dagelijksch Bestuur dezer gemeente te kennen te geven dat tot hunne verwondering de fecali�n uit het dorp zonder permisfie op hunne eigendom worden geworpen. En nog wel op eene plaats in de kom van het dorp, slechts � 25 Meter van de naaste woning verwijderd. Gaarne zouden zij zien dat zoo spoedig mogelijk tot opruiming wordt overgegaan.


Kerkvoogden van Cornwerd.


Getekend; T.H. Rinia, voorzitter, R. Zwaagstra en F. Oostra.

 

 

 

 

 

Restauratie kerk Cornwerd 

Soms valt het mee, soms valt het tegen. Zo is het ook met de restauratie van kerk en toren te Cornwerd. De restauratie van de toren is redelijk tot een goed eind gebracht. Deze werd op 12 oktober 2010 door de aannemer opgeleverd. De meerkosten waren aanzienlijk ca � 30.000,-, mede, doordat er ook in de toren de nodige verbeteringen werden aangebracht. De gerestaureerde deuren zitten er weer in (ook een extra kostenpost), doch ze kunnen hopelijk weer jaren mee. De weersinvloeden op het houtwerk zijn echter groot. Afgesproken is, dat de schilder en stukadoor eind dit jaar deuren en kozijnen afwerken.

Interieur
Soms denk je, komt dit wel allemaal goed! Aannemer failliet, banken en vloeren er uitgebroken. Wordt dit ooit weer een toonbare kerk, waarin bezoekers veilig en comfortabel hun plaats kunnen innemen. We schrijven nu mei 2011. Gelukkig is er een nieuwe restauratie aannemer gevonden (P. v.d. Hoek), die met de reeds werkzame uitvoerder het karwei zal afmaken. En inderdaad, je ziet weer, dat de vloeren er weer inzitten en de verdere opbouw kan plaatsvinden. Soms komen er aardige details te voorschijn, zoals de oude grafzerken in het gangpad (oudste uit 1591) een dichtgemetselde deur aan de zuidkant waar vroeger de vrouwen toegang hadden en de deur aan de noordzijde waar de mannen hun hoed afnamen bij het betreden van de kerk.

Retabels
Dit zijn altaar stukken, die vroeger in de kerk aanwezig waren, en in juli 1947 in bruikleen zijn gegeven bij het Fries Museum. De bedoeling is, dat deze altaar stukken weer een aardige plek krijgen in de kerk. De architect zal hiervoor een voorstel maken.

Orgelgalerij
Veel werk wordt thans verricht door stukadoor aannemer en installateur de sporen van verval weg te werken. Zo ook de verankering van de muren wordt verbeterd. Al met al, veel werk nog te doen, voordat de schilder het werk kan afmaken. Dit zal hopelijk eind dit jaar plaatsvinden.

Financi�n
Het bestuur blijft hoopvol gestemd, dat de financiering tot een goed eind wordt gebracht. Een positief bericht ontvingen wij ��n dezer dagen op de 12e bouwvergadering, dat onze eigen nieuwe burgerlijke gemeente Z.W.Frysl�n, de reeds eerdere toezegging van de gemeente W�nseradiel in 2010, om 5% van de subsidiabele kosten voor haar rekening te nemen, zijnde � 15.900,-), heeft overgenomen. Wij zijn hierover verheugd, omdat we hierdoor de geplande verbeteringen kunnen realiseren. Ook van het Prins Bernhard Cultuur fonds mochten wij inmiddel � 10.000,- ontvangen en ook de stichting TBI verblijde ons met een bijdrage van hetzelfde bedrag.

Met de ondersteuning van de Cornwerders en sympathisanten in de regio blijven we optimistisch, dat kerk en toren weer jaren in het landschap als baken kan dienen. 

Uit: De Makkumer Belboei van 16 juni 2011

 

 

 

Index pagina

Vorige pagina

 

Histoarysk Wurkferb�n W�nseradiel